Od bombek-gaśnic po wykrywacz Mikołaja. Osobliwe patenty bożonarodzeniowe z XIX i XX wieku
Choinka, która sama gasi pożar. Skarpeta, która „udowadnia”, że Mikołaj naprawdę był w domu. Choć oba pomysły brzmią jak współczesne gadżety, to wcale nimi nie są. Już ponad sto lat temu wynalazcy próbowali okiełznać święta Bożego Narodzenia przy pomocy inżynierii, czasem zaskakująco pomysłowej, a czasem… niepokojąco dosłownej. Poznaj 6 patentów bożonarodzeniowych, które odsłaniają realne problemy epoki i to, jak bardzo zmieniło się nasze podejście do bezpieczeństwa, wygody i samej magii świąt.
- Dawne choinki były realnym źródłem zagrożeń, szczególnie pożarowych. Wynalazcy skupiali się nie na kontrolowaniu ryzyka i „oswajaniu” za pomocą sprytnych konstrukcji.
- Już na początku XX wieku pojawiła się idea sztucznej choinki jako rozwiązania praktycznego i bezpieczniejszego. To pokazuje, że współczesne wybory mają długą, racjonalną historię.
- Świąteczne patenty dotyczyły nie tylko techniki, ale też emocji i rytuałów. Wynalazki takie jak wykrywacz Mikołaja udowadniają, że inżynieria próbowała wspierać także rodzinne doświadczenia.
W urzędzie patentowym Stanów Zjednoczonych z XIX i XX wieku znajdziemy pomysły, które dziś wywołują uśmiech albo zdziwienie. Ale każdy z nich rozwiązywał konkretny problem: stabilność, ogień, brak światła, potrzeba magii.
Poznaj historię świąt Bożego Narodzenia opowiedzianą oczami inżynierów sprzed ponad 100 lat. W artykule prezentujemy kreatywne i innowacyjne pomysły wynalazców – rozwiązania zarówno w zakresie praktycznych gadżetów, jak i świątecznych prezentów.
Spis treści:
- Sztuczna choinka z 1917 roku
- Bombki gaśnicze z 1954 i 1957 roku
- Znikający Mikołaj w kominie z 1964 roku
Stojak do choinki z 1876 roku
James Warner, “Improvement in Supports for Upright Standards”, patent US175844A, 11 kwietnia 1876
Każdy, kto choć raz ustawiał żywe drzewko w salonie, zna ten moment. Pień okazuje się krzywszy, niż wydawał się przy zakupie, choinka lekko ucieka w bok, a po kilku poprawkach wszyscy zaczynają patrzeć na nią z różnych stron pokoju, próbując ustalić, czy naprawdę stoi prosto...
Właśnie od takiej, bardzo domowej trudności zaczął się patent Jamesa Warnera. Zgłoszenie patentowe miało dość szeroki tytuł (“Improvement in Supports for Upright Standards”) i formalnie dotyczyło podpór dla pionowych obiektów, ale w opisie wynalazca wyraźnie wskazał choinki jako jedno z zastosowań.
Konstrukcja była pomyślana bardzo sprytnie. W środku znajdowała się centralna podpora z trzpieniem wbijającym się w dolną część pnia. Od niej odchodziły promieniowo ramiona, do których przymocowano zawiasowe nogi. Każda noga była osadzona mniej więcej pośrodku swojej długości, dzięki czemu jej górna część dociskała pień, a dolna rozszerzała podstawę. Im mocniej drzewko naciskało na środek konstrukcji, tym szerzej rozstawiały się dolne partie nóg i tym pewniej górne fragmenty obejmowały pień.
Jak mógł wyglądać taki stojak? Oto nasza wizja:
Warto porównać to historyczne rozwiązanie z dzisiejszymi stojakami do choinek, które często wyposażone są w zbiornik na wodę. Ciekawym udogodnieniem jest też patent automatycznego systemu nawadniania choinek Ronalda Sowersa. Ten system automatycznie dostarczał wodę do gleby za pomocą zbiornika, wężyka i specjalnego paska, eliminując konieczność ręcznego podlewania.
Uchwyt na świece Bożego Narodzenia z 1886 roku
Hermann Gehnrich, “Candle Holder for Christmas Trees”, patent US347873A, 24 sierpnia 1886
Dzisiejszy świąteczny nastrój opiera się głównie na świetle elektrycznym: mamy delikatne lampki o ciepłym blasku, a w pakiecie bezpieczeństwo i wygodę. W 1886 roku sprawy wyglądały inaczej. Choinkę rozświetlały prawdziwe świece, a wynalazcy nie zastanawiali się jeszcze nad całkowitym odejściem od otwartego płomienia.
Patent Hermanna Gehnricha z 1886 r. dotyczył uchwytu na świece mocowanego bezpośrednio na pniu choinki. Podstawą konstrukcji był pierścień obejmujący pień, do której mocowano ramiona zakończone świecznikami.
Praktyczna siła tego rozwiązania brała się z regulacji. Obręcz można było otworzyć, objąć nią pień, dopasować do jego średnicy, zamknąć, a potem umieścić na dowolnej wysokości. Autor wyraźnie zauważał, że pień choinki zwęża się ku górze, więc uchwyt musi umieć pracować z różnymi średnicami. Segmenty można było dodawać lub odejmować, dzięki czemu konstrukcja nadawała się do różnych drzewek i do różnych miejsc na pniu.
Oto jak mógł wyglądać uchwyt na świeczki patentu Gehnricha:
Co ciekawe, elektryczne lampki choinkowe wynalazl Edward Johnson kilka lat wcześniej – w 1882 roku. Zainstalował je na choince w swoim apartamencie w Nowym Jorku. Początkowo lampki elektryczne były luksusem. Według przekazów historycznych w 1900 roku zestaw lampek choinkowych kosztował 300 dolarów, co stanowiło połowę ceny przeciętnego samochodu. Z czasem jednak ceny się obniżyły, a ludzie zaczęli stawiać na bezpieczeństwo. Niebezpieczne świeczki odeszły do historii, a lampki stały się jednym z najbardziej pożądanych elementów świątecznego wystroju.
Sztuczna choinka z 1917 roku
Herman K. Vierlinger, “Artificial Christmas Tree”, patent US1240392A, 18 września 1917
W wielu domach przygotowanie do świąt mają swój cichy wymiar organizacyjny. Trzeba coś przynieść z piwnicy albo strychu, rozłożyć, uporządkować, potem po świętach znowu schować. Im więcej w rodzinie obowiązków i grudniowego zmęczenia, tym wyraźniej widać wartość rozwiązań, które po prostu ułatwiają życie. Patent Hermana K. Vierlingera zadziwia właśnie dlatego, że już w 1917 roku myślał o drzewku w taki właśnie sposób.
Patent z 1917 roku nie przypomina jeszcze współczesnych modeli sztucznych choinek, ale świetnie pokazuje, że potrzeba praktycznego, trwałego i bezpieczniejszego drzewka ma znacznie dłuższą historię, niż mogłoby się wydawać. Wynalazek dotyczył sztucznej choinki zbudowanej z pnia osadzonego na podstawie oraz z gałęzi wykonanych ze skręconych drutów.
Pomiędzy te druty wplatano krótkie metalowe nitki, czyli coś w rodzaju lamety, która miała tworzyć wizualny efekt igliwia. Poszczególne włókna odstawały w różnych kierunkach, dzięki czemu gałęzie stawały się gęstsze i bardziej szczotkowate. Miejsca mocowania maskowano papierowymi lub podobnymi osłonami, aby całość przypominała bardziej naturalne drzewko.
Patent bardzo mocno podkreślał też funkcjonalność. Gałęzie miały być wystarczająco sprężyste, by składać się wzdłuż pnia podczas przechowywania, a po rozłożeniu zachowywać kształt i utrzymywać ozdoby. W praktyce chodziło więc o produkt sezonowy, który można łatwiej magazynować, a potem znów wykorzystać. Brzmi znajomo? Dokładnie takich zalet w choinkach sztucznych szuka dziś wiele rodzin!
Bardzo ważna była także kwestia ognia. Patent podkreślał, że taka konstrukcja jest praktycznie ogniotrwała albo przynajmniej znacznie mniej podatna na zapalenie niż drzewko naturalne. W kontekście wcześniejszych świec i późniejszych patentów gaśniczych ten argument nabiera szczególnej mocy.
Bombki gaśnicze z 1954 i 1957 roku
George G. Pappas, “Christmas Tree Fire Extinguisher”, patent US2682310A, 29 czerwca 1954
W rodzinnym domu choinka skupia uwagę wszystkich - przyciąga wzrok, tworzy nastrój. I właśnie dlatego przez wiele lat była również miejscem największego niepokoju. Gdy w pobliżu pojawiał się płomień (np. z uchwytu na świeczki Gehnricha), zagrożenie rosło błyskawicznie. Patent George’a G. Pappasa pokazuje, jak serio traktowano ten problem w połowie XX wieku.
Pappas zaprojektował urządzenie gaśnicze ukryte w formie świątecznej ozdoby. Najważniejszym elementem była krucha kula przypominająca bombkę. Wewnątrz znajdowała się ciecz gaśnicza.
Kula leżała w drucianym koszyczku albo pierścieniu, a całość była zamocowana do pnia lub gałęzi klamrą. Mechanizm był zawsze gotowy do działania - dzięki sprężynowemu młotkowi, który blokował topliwy łącznik reagujący na wzrost temperatury. Gdy w pobliżu wybuchał pożar, temperatura topiła element blokujący. Młotek zwalniał się, uderzał w kruchą kulę, rozbijał ją i uwalniał ciecz gaśniczą.
Sposób działania jest bardzo charakterystyczny dla swojej epoki. Cały mechanizm opierał się na celowym zniszczeniu pojemnika w chwili zagrożenia.
W rzeczywistości patent był bardzo surowy. Nie było w nim subtelności, dyskretnych systemów bezpieczeństwa. Jest bardzo bezpośrednia odpowiedź na realny lęk obecny w wielu domach. Właśnie dlatego ten wynalazek tak mocno zapada w pamięć - podobnie jak wynalazek Roberta Lehdera z 1957 roku.
Robert Lehder, “Fire Extinguisher Tree Decoration Device”, patent US2800187A, 23 lipca 1957
Patent Roberta Lehdera rozwija podobny pomysł, ale prowadzi go w inną stronę. Nadal chodzi o świąteczną dekorację skrywającą płyn gaśniczy, jednak sam mechanizm uruchomienia jest już inny. Zamiast młotka pojawia się rozwiązanie oparte na odpadnięciu ozdoby z gałęzi.
Dekoracja miała formę kruchej bombki, której wnętrze wypełniał płyn gaśniczy. W szyjce znajdował się topliwy korek, w którym był zatopiony element zawieszający bombkę na choince. Ciepło oddziaływało właśnie na ten fragment. Gdy temperatura rosła do niebezpiecznego poziomu, materiał zaczynał się topić, zawieszka przestawała trzymać, dekoracja spadała na podłogę i rozbijając się, uwalniała środek gaśniczy.
To rozwiązanie wydaje się jeszcze ciekawsze niż patent Pappasa, ponieważ nie potrzebuje młotka ani napiętej sprężyny. Wystarczy temperatura i siła ciężkości. W założeniu kilka takich dekoracji mogło uruchomić się niemal równocześnie, dając silniejszy efekt.
Opis patentu mocno osadza całość w realiach epoki. Wynalazca odnosił się do realnego zagrożenia pożarowego, do łatwopalnych choinek, dekoracji i materiałów imitujących śnieg. Ta część historii świątecznych patentów bywa zaskakująco poruszająca, bo pod warstwą techniki widać bardzo prostą intencję. Ktoś próbował ocalić domowy spokój, zanim sytuacja wymknie się spod kontroli.
Świąteczny patent na znikającego Mikołaja w kominie z 1964 roku
Arnold Rubens, “Disappearing Santa in Chimney”, patent US3159935A, 8 grudnia 1964
W pewnym momencie historia świątecznych patentów skręca w stronę widowiskowości. Dom nadal pozostaje ważny, ale obok rodzinnego salonu coraz wyraźniej pojawiają się ekspozycje i dekoracje nastawione na efekt - jak w patencie Arnolda Rubensa.
Wynalazek przedstawiał animowaną scenkę, w której figura Mikołaja wynurza się z komina, a potem znów chowa do środka. Całość opierała się na obudowie przypominającej komin, elastycznej powłoce figurki, nadmuchiwanym worku, dmuchawie, silniku oraz prostym układzie sterowania. Ważnym elementem był też teleskopowy prowadnik stabilizujący ruch postaci.
Mechanizm działał dość efektownie - dmuchawa napełniała worek powietrzem, worek się rozszerzał, figura Mikołaja unosiła się ku górze i wyłaniała z komina. Gdy sterowanie wyłączało dopływ powietrza, worek opróżniał się, a postać opadała z powrotem do środka. Ruch odbywał się cyklicznie. Teleskopowe prowadzenie sprawiało, że Mikołaj nie kiwał się na boki, tylko poruszał się w pionie. Zaskakująco elegancko jak na tak prostą zasadę działania!
Wynalazek skupia się na tym, aby przyciągnąć wzrok, rozbawić i zbudować świąteczną scenę. Łatwo wyobrazić sobie dziecko, które staje przed takim kominem kilka razy z rzędu z nadzieją, że znów zobaczy Mikołaja.
Patent Rubensa był początkiem współczesnych świątecznych dekoracji, które mają nie tylko zdobić, ale też poruszać, świecić, zaskakiwać i zatrzymywać spojrzenia.
Warto zauważyć, że miejsce świątecznych widowisk i ekspozycji różni się w zależności od kraju – czasem jest to dom, innym razem przestrzeń publiczna czy sklepowe witryny. Na świecie istnieje wiele nietypowych tradycji świątecznych związanych z miejscem i zwyczajami: w Japonii popularne jest jedzenie smażonego kurczaka z KFC podczas Świąt, w Hiszpanii 22 grudnia odbywa się wielkie losowanie Loterii Narodowej „El Gordo”, w Norwegii na czas Świąt chowa się miotły, by nie zostały skradzione przez złe duchy, w Meksyku od 16 grudnia trwają Las Posadas – trzytygodniowe świętowanie symbolizujące podróż do Betlejem. A w Irlandii zostawia się guinnessa i ciastko u podnóża choinki dla Świętego Mikołaja.
Wykrywacz Świętego Mikołaja z 1994 roku, który buduje świąteczny nastrój
Thomas Cane, "Santa Claus Detector", patent US5523741A, 4 czerwca 1996
Najbardziej rozczulający patent z całego zestawienia pojawia się dopiero pod koniec XX wieku. Sięga w sam środek rodzinnej opowieści o świętach i próbuje nadać jej materialny ślad.
Wynalazek wykrywacza Świętego Mikołaja, opatentowany przez Thomasa Cane'a, sygnalizuje dzieciom przybycie Mikołaja. Podstawową wersją wynalazku była świąteczna skarpeta z wbudowanym układem świetlnym. Patent przewidywał także wariant rozszerzony, czyli podświetlaną figurkę rozpoznawalnej postaci, na przykład samego Mikołaja. W wersji skarpetowej przewidziano wnętrze na drobne prezenty, źródło światła widoczne z zewnątrz, baterię, przełącznik i linkę uruchamiającą mechanizm. W niektórych wariantach pojawiał się również moduł muzyczny.
Zasada działania była prosta - skarpeta wisiała przy kominku albo w innym świątecznym miejscu. W nocy dorosły pociągał za linkę, zamykał obwód, uruchamiał światło, czasem także dźwięk. Rano dziecko widziało świecącą dekorację i odczytywało ją jako znak nocnej wizyty Mikołaja.
Patent Cane'a ładnie pokazuje, jak daleko zaszła ewolucja bożonarodzeniowych wynalazków. W całej swojej prostocie odsłania bardzo ciepłą prawdę o świętach, dorośli od dawna próbują urządzić je tak, by dzieci mogły choć przez chwilę wierzyć bez reszty.